Hardhout oliën: bangkirai, eiken, robinia en meer

Welk hardhout we bedoelen

Met hardhout bedoelen we in Nederland vooral zwaar, duurzaam buitenhout. Tropisch: bangkirai (bankirai), merbau, ipé en azobé. Europees: eiken en robinia. Je vindt het in vlonders, tuinsets, beschoeiingen en kozijnen.

De cijfers hieronder komen uit de houtdatabase van Centrum Hout. Duurzaamheid gaat van 1 (zeer duurzaam) tot 5 (niet duurzaam).

Ter vergelijking: douglas weegt ongeveer 410–800 kg/m³ en zit in klasse 3–4.

Waarom hardhout olie slecht opneemt

Er is minder ruimte voor olie, en die ruimte is deels al bezet. Dat zijn twee aparte oorzaken.

Minder holle ruimte. De celwandstof zelf weegt bij elke houtsoort ongeveer 1,5 keer zoveel als water (Wood Handbook). Al het andere is holte. Hoe zwaarder het hout, hoe minder holte overblijft. Bij ipé schat je zo nog ongeveer een derde holte, bij douglas bijna twee derde.

Dichte doorgangen en eigen stoffen. Het Wood Handbook noemt het kernhout van ipé "ondoordringbaar" en bangkirai (balau) "zeer moeilijk te impregneren". Daarbij zitten de vaten vaak vol inhoudsstoffen: gom bij merbau, hars bij bangkirai. Die stoffen houden olie tegen en kunnen het drogen vertragen. De fabrikant van Restol™ meldt dat teak en iroko een stof bevatten waardoor de olie trager droogt.

Het gevolg zie je meteen: de olie blijft glimmend bovenop liggen. Wat daar blijft, droogt niet goed en wordt kleverig.

Nieuw hardhout: eerst laten drogen, of ontvetten

Nieuw tropisch hardhout is vaak nog nat. De fabrikant van Restol™ schrijft dat bangkirai traag droogt en meestal nat wordt geplaatst. Hun advies: wacht na het leggen een half jaar. Begint het hout te vergrijzen, dan is het waarschijnlijk droog genoeg.

Dat wachten heeft een tweede voordeel. Het Wood Handbook laat zien dat verweerd hout poreuzer is en meer opneemt. Een nieuwe gladde vlonder houdt een afwerking 1–2 jaar vast, een verweerde 2–3 jaar (lichte, kleurloze afwerking).

Bij vettig hout zoals teak en iroko adviseert de fabrikant van Restol™ iets anders. Eerst goed schoonmaken met terpentine. Dan de eerste laag aanbrengen, verdund met terpentine. Pas als die helemaal droog is, de volgende lagen onverdund.

Zwarte en bruine vlekken: looizuur en uitbloeden

Twee verschillende verschijnselen lijken op elkaar. Het helpt om ze uit elkaar te houden.

Blauwzwarte vlekken: looizuur en ijzer. Eiken en robinia zitten vol looizuur (tannine). Komt dat in contact met ijzer, dan ontstaat direct een blauwzwarte verbinding. Volgens het Wood Handbook is het ijzer meestal afkomstig van stalen schroeven, maar ook van staalwol of een staalborstel.

• Gebruik roestvaststalen (rvs) schroeven, zoals de houtdatabase voor eiken en robinia aanraadt.
• Maak niet schoon met staalwol of een staalborstel; neem een schrobber met kunststof haren.
• Bestaande vlekken haal je weg met oxaalzuur. Volgens het Wood Handbook zit dat in veel houtopfrissers; kijk op het etiket van je ontgrijzer. Spoel daarna goed na. Oxaalzuur is giftig: werk met handschoenen.

Bruine of paarse uitloop: inhoudsstoffen die oplossen in water. Merbau heeft een bruine stof die oplost in regenwater, ipé een paarse. Die spoelt uit en geeft strepen op tegels en muren. Volgens de fabrikant van Restol™ kunnen bij merbau ook na het oliën vlekken ontstaan. Hun advies: kies een donkere kleur en onderhoud regelmatig.

Dun aanbrengen en het overschot wegnemen

De regel op hardhout: niet meer olie dan het hout opneemt. Werkwijze:

1. Werk op droog hout, bij droog weer. In De Bilt is de luchtvochtigheid rond het middaguur in april tot en met juni het laagst: gemiddeld 60–63 % (KNMI, 1991–2020).
2. Zet een dunne laag met een kwast, in de lengte van de plank. Het Wood Handbook raadt op liggende vlakken een kwast aan: een roller of spuit zet er snel te veel op.
3. Kijk na ongeveer een uur. Glimt het nog, dan is de olie niet opgenomen. Neem dat weg met een droge, pluisvrije doek.
4. Laat elke laag drogen voor de volgende. Bij Restol™ is dat volgens de fabrikant minstens 1 dag.

Waarom zo streng? Olie die bovenop blijft, vormt een dun vliesje. Volgens het Wood Handbook scheurt en bladdert zo'n dun vliesje binnen een jaar of twee. Overtollige olie op een vlonder blijft in onze ervaring ook lang plakken en vangt vuil.

Voor vlonders adviseert de fabrikant van Restol™: 2 dunne lagen, de eerste laag rondom, dus ook aan de onderkant en tussen de planken. En jaarlijks onderhoud. Dat advies volgen wij ook.

Leg je doeken daarna plat te drogen. Olie op een prop doeken kan vanzelf gaan branden.

Thermohout en Accoya: aparte gevallen

Deze houtsoorten zijn naaldhout dat in de fabriek duurzaam gemaakt is. Ze zijn niet zwaar, maar wel duurzaam. Dat verandert de vraag: olie is hier voor de kleur, niet voor de levensduur.

Accoya is geacetyleerd radiata pine, gemaakt in Arnhem. De houtdatabase geeft klasse 1 (laboratoriumtest, zonder grondcontact). De fabrikant schrijft dat afwerken technisch niet nodig is. Onbehandeld vergrijst Accoya ongeveer even snel als ander hout. Ook onder een kleurloze afwerking zonder genoeg UV-blokkers wordt het grijs. Filmvormende afwerkingen raadt de fabrikant op vlonders af, en hij raadt aan gepigmenteerde producten eerst op een proefstuk te testen.

Thermisch gemodificeerd hout (zoals Thermowood en Plato) is een verzamelnaam voor verschillende procedés. De fabrikant van Restol™ zegt dat de meeste soorten met Restol™ Zijdeglans te behandelen zijn, en adviseert voor een beter resultaat zijn Thermo Oil. Test altijd eerst op een restplank.

Oliën of laten vergrijzen?

Hardhout in klasse 1–2 heeft olie niet nodig om lang mee te gaan. Over bangkirai schrijft de houtdatabase dat het meestal zonder afwerking gebruikt wordt. Laat je het vergrijzen, dan krijg je een zilvergrijs oppervlak en geen onderhoud aan de laag.

Olie doe je voor de kleur, en om water buiten te houden. Het Wood Handbook schrijft dat een regelmatige indringende behandeling scheuren en splijten vermindert. Dat telt bij bangkirai en azobé, die tot fijne oppervlaktescheurtjes neigen.

Wil je de kleur houden, kies dan een olie met veel pigment. Kleurloze olie houdt UV nauwelijks tegen. De fabrikant van Restol™ schrijft dat bangkirai "behoorlijk snel" vergrijst en raadt een kleur met hoog pigmentgehalte aan.